Zamek Topacz (Templariuszy 1, Ślęza)

Opis zamku Topacz

Zamek Topacz to obiekt o bogatej historii, którego początki sięgają przełomu XIV i XV wieku. Wówczas to wzniesiono gotycką, otoczoną fosą wieżę mieszkalno-obronną z kamienia i cegły. Pierwotna, dwukondygnacyjna budowla była później kilkukrotnie podwyższana.

Na przestrzeni wieków zamek był wielokrotnie rozbudowywany. W XVI wieku rodzina von Vogt dobudowała renesansowe skrzydło południowe, przekształcając wieżę w założenie na planie litery L. W XVII wieku pojawiło się skrzydło zachodnie, a także zabudowania przedzamcza, takie jak stajnie, spichlerz, powozownia i dom ogrodnika, które przetrwały do dziś.

Zamek należał do wielu rodów, m.in. von Waldau, von Roth i von Königsdorff. W 1870 roku stał się własnością spółki cukrowniczej, która użytkowała go do celów przemysłowych. Po II wojnie światowej, którą przetrwał w dobrym stanie, pełnił funkcję zakładu wychowawczego i magazynów. Według powojennych relacji, pensjonariuszki tego zakładu były nawet zatrudniane przy eksperymentalnych uprawach ryżu w okolicach Ślęzy.

Według niektórych przekazów, pierwszą wieżę mieli tu wznieść templariusze dla ochrony szlaku handlowego do Wrocławia.

W XXI wieku zamek przeszedł gruntowny remont i został przekształcony w nowoczesny kompleks hotelowo-rekreacyjny. W odrestaurowanej powozowni urządzono Muzeum Motoryzacji. Obecnie odbywa się tu cyklicznie impreza „Moto Classic” dla fanów klasycznej motoryzacji.

Pełna historia zamku i Ślęzy

Dzieje Ślęzy sięgają głębokiego średniowiecza, co potwierdzają bulle papieskie Hadriana IV (1155 r.) oraz Innocentego IV (1245 r.). Początkowo miejscowość funkcjonowała jako folwark, należący m.in. do wrocławskiego wójta Henryka. Pod koniec XIII wieku wieś zaczęła przechodzić w ręce wpływowych wrocławskich patrycjuszy – w 1292 roku zakupił ją mieszczanin Kunno Hophinger, a kilkanaście lat później Jan von Molisdorf i Maciej von Mühlheim. Już w 1341 roku, za czasów Hansa von Schwarzhorna, majątek obejmował nie tylko ziemię, ale także siedzibę pańską, folwark oraz dwa młyny: Lahemülle i Krezmühlle.

Wiek XVI i XVII to czas częstych zmian właścicieli, wśród których odnajdujemy przedstawicieli znaczących rodów, takich jak von der Lohe, Vogt czy von Waldau. Momentem przełomowym dla skali majątku był rok 1698, kiedy to dobra przejął radca wrocławski Johann Christian von Roth. To on w 1714 roku połączył Ślęzę z sąsiednimi Bielanami Wrocławskimi, tworząc rozległą i zamożną posiadłość ziemską oraz obejmując patronat nad tamtejszym kościołem.

W połowie XVIII wieku, poprzez małżeństwo córki Rotha, majątek przeszedł w ręce rodziny von Königsdorff. Ród ten, utytułowany w 1798 roku pruskim tytułem hrabiowskim, władał dobrami przez kolejne dekady. O randze i wartości posiadłości świadczą ówczesne wyceny: pod koniec XVIII wieku wartość Ślęzy i połączonych z nią Bielan Wrocławskich szacowano na imponującą kwotę blisko 160 tysięcy talarów. Ostatnim wielkim administratorem z tego rodu był hrabia Felix von Königsdorff, pełniący funkcję starosty powiatowego.

Dzieje zamku Topacz po II wojnie światowej

W okresie powojennym, aż do 1972 roku, Zamek Topacz pełnił funkcję Zakładu Karnego. Osadzeni w nim więźniowie pracowali w pobliskim Gospodarstwie Rolnym Lasowa. Choć w 1960 roku, pod nadzorem Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków (WKZ), przeprowadzono niezbędne naprawy dachu i elewacji, prawdziwy kryzys nadszedł wraz ze zmianą zarządcy.

Po likwidacji więzienia obiekt trafił pod administrację ośrodka w Wysokiej (późniejszy WOPR). Choć istniały ambitne plany przekształcenia dworu w nowoczesny hotel i ośrodek konsultacyjny, przez lata budynek stał nieużytkowany. Tragiczny w skutkach okazał się rok 1977. Wówczas to, bez porozumienia ze służbami konserwatorskimi i w oparciu o niezatwierdzoną dokumentację, przystąpiono do radykalnych prac „adaptacyjnych”.

Działania te przypominały bardziej rozbiórkę niż remont. Bezpowrotnie usunięto XVII-wieczną, dekorowaną więźbę dachową oraz rozebrano barokową kuchnię, niszcząc przy tym oryginalną stolarkę. Brak odpowiedniego zabezpieczenia obiektu przed deszczem doprowadził do zalania wnętrz, co dopełniło dzieła zniszczenia – runął bezcenny, renesansowy strop na drugim piętrze wieży. Mimo interwencji WKZ i wstrzymania prac w październiku 1977 roku, straty były nieodwracalne. Historyczne konstrukcje drewniane zastąpiono nowoczesnymi stropami na belkach stalowych, co na zawsze zmieniło autentyczny charakter zamkowych wnętrz.

W okolicy warto także zobaczyć:

• Ruiny zamku w Smolcu,
• Wieżę rycerską w Biestrzykowie,
• Pałace w Krobielowicach i Biskupicach Podgórnych,
• Gotycki kościół WNMP w Tyńcu Małym,
• Kościoły w Domasławiu i Bielanach Wrocławskich.