Zamek Czocha (Tschocha)

Rys historyczny

Zamek Czocha, wzniesiony w stylu gotyckim w XIII wieku, był później przebudowywany w stylu renesansowym i neogotyckim. Do dziś zachowały się podzamcze, most, pałac zamkowy z wieżą, dziedziniec wewnętrzny, międzymurze z gankami obronnymi oraz basteje.

Warownia powstała jako potężna fortyfikacja w latach 1241–1247 z rozkazu czeskiego króla Wacława I. W 1253 roku została przekazana biskupowi miśnieńskiemu Konradowi von Weisenow, a od 1306 roku znalazła się w rękach rodu von Biberstein. W 1319 roku Czochę włączono do księstwa jaworskiego, gdzie stała się domeną księcia Henryka I. Od 1453 roku przez kolejnych 250 lat zamek należał do rodziny von Nostitz, która w XV i XVI wieku przeprowadziła jego renesansową przebudowę. W 1640 roku Czocha skutecznie oparła się oblężeniu szwedzkiemu. W 1703 roku przeszła na własność Johanna Hartwiga von Uechtritz. W 1793 roku rezydencja spłonęła; odbudowę ukończono sześć lat później, w 1799 roku. W 1909 roku zamek nabył drezdeński fabrykant Ernst Gutschow, który zlecił neogotycką przebudowę berlińskiemu architektowi Bodo Ebhardtowi.

W czasie II wojny światowej na zamku mieściła się szkoła szyfrantów Abwehry. Przypuszcza się, że przechowywano tam również urządzenia do deszyfrowania depesz radzieckich. Krążą także legendy, jakoby pod okiem Wernhera von Brauna prowadzono tu badania nad rakietami V-1 i V-2, bronią uranową lub nowoczesnymi silnikami rakietowymi. Po wojnie von Braun uczestniczył w amerykańskim programie kosmicznym, był twórcą rakiety Jupiter C, a także Saturn V, która umożliwiła amerykańskim astronautom lądowanie na Księżycu.

Od 1952 roku zamek pełnił funkcję wojskowego domu wczasowego – z tego względu nie był wówczas oznaczany na mapach. W 1996 roku został przekształcony w ośrodek muzealno-hotelowy i udostępniony turystom.

Historia zamku Czocha

Gród Czosna (Czocha) wzmiankowany był po raz pierwszy w 1247 roku. Stanowił wówczas element systemu umocnień granicznych między ziemiami śląskimi, Czechami a margrabstwem Miśni. Kolejna wzmianka o zamku Czocha pochodzi z 1329 roku – zamek wchodził wtedy w skład ziem księcia Henryka Jaworskiego. Po jego śmierci w 1349 roku przeszedł jako lenno w ręce rycerskie. W 1389 roku jako właściciele wymieniani są bracia Bernard i Wacław von Donyn. W 1417 roku drogą kupna własność przejął Henryk von Renker, a w 1420 roku Zygmunt Hartung von Klüx. W 1431 roku mury zamkowe wytrzymały napad husytów. W 1453 roku Czocha przeszła w ręce Kaspara von Nostitz. We władaniu Nostitzów zamek pozostawał aż do 1700 roku, kiedy to wdowa po ostatnim męskim przedstawicielu rodu, Abrahamie Christophie, sprzedała Czochę Hartwigowi Augustowi von Uechtritz. Uechtritzowie dziedziczyli dobra do początku XX wieku (z przerwą w latach 1765–1782, kiedy to właścicielem był Ferdinand Otto von Schindel). W 1793 roku wybuchł pożar, który wyrządził poważne szkody. Ich usuwanie i odbudowa trwały do 1798 roku. W 1909 roku spadkobiercy ostatniego dziedzica rodu – Ernesta von Uechtritz – sprzedali zamek dyrektorowi Gutschow z Drezna. To właśnie on zlecił Bodo Ebhardtowi gruntowną przebudowę, którą zrealizowano w latach 1911–1912.

Najstarsze mury zamkowe wzniesiono w pierwszej połowie XIV wieku (być może nawet pod koniec XIII wieku). Mimo późniejszych przekształceń są one nadal czytelne w obrębie obecnego założenia. Najstarszy zamek miał kształt wydłużonego trapezu i składał się z obszernej wieży mieszkalnej w północnej części murów obronnych, od wschodu, południa i zachodu otaczających dziedziniec oraz z okrągłego donżonu wciśniętego w narożnik południowo-zachodni. Brama na dziedziniec znajdowała się w zachodniej kurtynie. Od południa znajdowała się fosa – przekopana lub wykorzystująca naturalną rozpadlinę. Przyjmuje się, że rozbudowę fortyfikacji podjęto już pod koniec XIV wieku, kiedy to mógł powstać zewnętrzny mur zachodni, osłaniający wjazd do zamku.

Gruntownej przebudowy i rozbudowy założenia dokonano za rządów Johanna von Nostitz około połowy XVI wieku. Wówczas to dostawiono od południa do wieży mieszkalnej nowy budynek pałacowy (1557 – data umieszczona na portalu od strony dziedzińca wewnętrznego). W dotychczasowej gotyckiej architekturze pojawiły się elementy renesansowe – sklepienia nowego typu, portale, obramienia okien. Równolegle dokonano przebudowy wnętrz w wieży mieszkalnej.

Około 1570 roku wzniesiono kolejny budynek – przy murze wschodnim. W jednym z jego pomieszczeń poniżej poziomu dziedzińca zachodniego w 1649 roku urządzono kaplicę. Prawdopodobnie około 1540 roku nastąpiła rozbudowa fortyfikacji – wzniesiono wówczas mur zewnętrzny od strony południowej z półokrągłą basztą oraz basteję dziobową w narożniku południowo-wschodnim. W drugiej połowie XVI wieku wzniesiono budynek bramny i prawdopodobnie prowadzący do niego zachodni, niższy most.

Działalności budowlanej Christopha von Nostitz w latach 40. XVII wieku przypisuje się budowę budynku w bezpośrednim sąsiedztwie wieży. Urządzono w nim sień, do której przerzucono drewnianą, krytą kładkę nad fosą (w miejscu obecnego wysokiego mostu). W ten sposób powstało nowe, reprezentacyjne wejście do zamku. Na terenie podzamcza założono ogród. Samo podzamcze i folwark mogły zostać ufortyfikowane jeszcze w XVI wieku. Tak ukształtowany zamek przetrwał do pożaru w 1793 roku. W całości zniszczone zostały dachy, część wnętrz uległa wypaleniu. Nie jest znany zakres podjętej odbudowy. Zdjęcia z przełomu XIX i XX wieku ukazują budynki zamkowe przykryte dachami mansardowymi. Wielka przebudowa podjęta w latach 1911–1912 w znacznym stopniu zatarła pierwotny charakter budowli. Prace prowadzone pod kierunkiem Ebhardta miały na celu wykreowanie nowej jakości architektonicznej, tylko w części uwzględniającej historyczno-artystyczne realia, w jakich budowla przez wieki powstawała. W rezultacie stworzono budowlę eklektyczną, łączącą elementy architektury zastanej – z różnych epok – z elementami neostylowymi (od neogotyku po neobarok), nierzadko obcymi lokalnej tradycji artystyczno-budowlanej. W stałym wyposażeniu wnętrz pojawiły się także oryginalne zabytki importowane z Włoch (kominek w sieni i w „sali rycerskiej”). Po przebudowie zamek stanowił rezydencję nowego właściciela, jednocześnie pełniąc funkcję luksusowego pensjonatu. Po 1945 roku zamek został przejęty przez Skarb Państwa. Od lat 50. XX wieku użytkowany był jako Wojskowy Dom Wypoczynkowy. Po 1994 roku obiekt pozostaje w zarządzie Wojskowej Agencji Mieszkaniowej.

W sali biblioteki strop z drewnianym pułapem zdobionym kasetonową dekoracją ramową. Na piętrze, w sypialni i w jednym z pokoi gościnnych, stropy belkowe, gęstożebrowe, wzmocnione podciągami. W pozostałych pomieszczeniach, głównie na wyższych kondygnacjach, stropy drewniane z podsufitką. W urządzeniach obronnych także stropy belkowe, nagie.

Więźby dachowe drewniane, w budynkach mieszkalnych zabudowane niemal na całej wysokości użytkowymi poddaszami. Jedynie na ostatnim poziomie widoczne konstrukcje stolcowo-płatwiowe, wzmocnione kleszczami i wieszarami. Poszycia dachów ceramiczne, dachówką karpiówką; hełm wieży pokryty blachą miedzianą.

Podłogi: w sieni i w korytarzu prowadzącym do wielkiej sieni – płyty marmurowe; w „sali rycerskiej” – marmurowa mozaika; w leżakowni wina oraz w kazamatach bastei – kamienne płyty; w najniższych kondygnacjach o charakterze piwnicznym – posadzki ceglane; w jednym z pomieszczeń bastei południowo-wschodniej – klepisko. W apartamentach i pokojach hotelowych na wyższych kondygnacjach – parkiety i podłogi białe (deszczułkowe). Na dziedzińcu zewnętrznym – bruk z drobnej kostki; na dziedzińcu wewnętrznym – nieregularne płyty kamienne (współczesne). Teren podzamcza wysypany drobnym tłuczniem bazaltowym.

Schody. Schody głównej klatki schodowej (z poziomu sieni na wyższe kondygnacje) – szerokie, dwubiegowe, powrotne z podestem; biegi murowane na lękach, z drewnianą okładziną stopni; balustrada o mięsistych, zgeometryzowanych tralkach i snycersko potraktowanych słupkach. Boczna klatka schodowa o schodach drewnianych (umieszczonych w półokrągłym wykuszu przy wieży mieszkalnej) – kręconych, z drewnianą balustradą o toczonych tralkach. Z dolnego poziomu poddasza na wyższe kondygnacje prowadzi osobna klatka schodowa, o schodach dwubiegowych, powrotnych z podestem, z drewnianą balustradą. Komunikację między pomieszczeniami na poziomie sieni głównej a wewnętrznym dziedzińcem zapewniają szerokie, jednobiegowe schody, zwane obecnie „kuchennymi” (pierwotnie stanowiące główne wejście z dziedzińca na „piano nobile”). Schody w niższej części wieży – murowane, w grubości muru. Tego rodzaju rozwiązania komunikacji pionowej znajdują się również w innych częściach zamku, m.in. tajne przejście w „sali rycerskiej”. W najniższych partiach budowli liczne kamienne schody o różnym kształcie – m.in. do leżakowni wina w piwnicach budynku przy wieży mieszkalnej prowadzą schody trójbiegowe, łamane, kamienne, z drewnianą okładziną stopni, z charakterystycznym, półkolistym wycięciem w stopniach, umożliwiającym wciąganie beczek z winem. Ponadto na zewnątrz, od strony dziedzińca zachodniego, znajdują się jednobiegowe schody z kamiennych płyt prowadzące na dziedziniec wewnętrzny, a także jednobiegowe kamienne schody z podzamcza na majdan folwarczny.

Otwory okienne pochodzą z różnych epok stylowych, są zróżnicowane pod względem wielkości i kształtu – wszystkie w piaskowcowych obramieniach. Od strony wnętrza widoczne są glify. W dawnej wieży mieszkalnej okna są prostokątne, w prostych obramieniach.